Kısa yazmak: 317 sahneyi 202'ye indirmek

9 Ekim'de kendimize bir cümle yazdık: oyun baymamalı, herkes oynayabilmeli. O gün elimizdeki ölçü şuydu: 1980'de doğmuş bir işçi ailesi çocuğunun hayatını gerçek motorda oynadığımızda, ilk sezon (0-2 yaş) 105 ekran, yaklaşık 27 dakikalık okumaydı. Kırk yedi yaşına kadar 727 ekran, yaklaşık üç buçuk saat. Bölüm başına ortalama on sahne; sahne metni ortalama 41 kelime.

İyi yazılmış bir hayat, çok okutan bir hayat demek değil.

Rakamlar

İlk sezonu (Doğum) örnek alıyoruz. Aynı otuz bir bölüm, ama:

Buradaki "sahne kaydı", sezon dosyasındaki bütün sahne satırları: kartlar ve ara sahneler dahil. Oyuncunun bir hayatta gördüğü ekran sayısı, hane ve dönem varyantlarına göre bundan farklı çıkar.

Diğer sezonlar da aynı yönde. Sekiz sezonun toplamında sahne kaydı 2.309'dan 1.490'a indi. Ortalama sahne metni her sezonda 33-44 kelimeden 19-22 kelimeye geldi.

Kurallar

Kısaltmayı "biraz kıs" diye yapmadık. Bir kural tablosu yazdık ve her bölümü ona göre yeniden yazdık:

• Bölüm başına 5-6 sahne (en fazla 7).
• Sahne metni en fazla 25 kelime; iki-üç kısa cümle.
• Diyalog sahnesi en fazla 4 satır, montaj en fazla 5 madde.
• Seçenek metni en fazla 8 kelime; karar başına 3 seçenek (en çok 4).
• Sonuç metni en fazla 15 kelime: tek cümle, bir imgeyle biter.

Dil için de kurallar koyduk: kısa cümle, günlük Türkçe, edebî süs yok; bir cümlede tek fikir; somut ol, bir nesne, bir ses, bir hareket. Bir de yasak: taslak cümleler "ya da ... ya da" ile her ihtimali sayıyordu. Her aile tipi, her dönem kendi kesin cümlesini alıyor.

Aynı turda bir karar daha aldık: sahne metinlerinde yönetmen dili ("Kamera… Kesme.", "sahne kararır") kalkıyor. Aynı an düz cümleyle anlatılıyor.

Bir örnek: ilk gece

İlk bölüm "İlk Gece". Eski hali 11 sahne, ortalama 48 kelime; en uzunu 100. Yeni hali 6 sahne, ortalama 18,5 kelime, en uzunu 20. Sonuç cümleleri ortalama 24'ten 11 kelimeye indi. "Ya da" taslak cümlesi 6'dan 0'a.

Kısaltırken yakaladığımız hatalar, kısaltmanın asıl işi çıktı:

• İlk sahnede floresan titriyordu. Evde doğumda floresan olamaz; sahne artık bir lamba ve soba diyor.
• Büyükanne, ilk sabah hastane doğumhanesinin kapısında bekliyordu. Doğumhanede bekleyemez; sahne öğlene alındı.
• Bir "Cam" sahnesi, bebeğin göremeyeceği şeyleri anlatıyordu. Bebeğin gözünden yazılmış bir sahnede bu yanlıştı; kesildi.

Kısa yazmak, yalnız kelime saymak değil. Her cümleyi "bu bağlamda doğru mu?" diye yeniden sınamak.

Kesilen sahnenin izi

En zor yan bu. Bir sahneyi kestiğinde yalnız o sahneyi değil, o sahnenin bıraktığı izi de (bir bayrak, bir tohum, bir hafıza işareti) kesmiş olabilirsin. Bu işaret başka bir sahnede okunuyorsa, o sahne artık yanlış çalışır.

Kuralımız şu: kesilen sahnenin bıraktığı iz başka bir yerde okunuyorsa kaybolmaz; kalan bir seçeneğe taşınır ya da önerinin içinde açıkça yazılır. Hangi iznin nerede okunduğunu bir haritadan kontrol ediyoruz. Hiçbir seçeneği ileride okunmayan bir karar sahnesi ise kesilecek ilk aday; ya da seçeneklerinden biri anlamlı bir ize bağlanır.

Tutarlılık da aynı bağlamdan geliyor. Bir sahne, ona gelinebilen her bağlamda doğru olmalı: aile tipi, doğum on yılı, cinsiyet ve bölüm içindeki önceki seçimler. Bir kişi o hayatta yoksa, ölmüşse ya da gitmişse konuşmaz.

Bedeli

Kısaltmanın bedeli var. Bölümler kısalınca sayaçlara katkıları da değişti; bu da sezon sonlarının ve final eşiklerinin dağılımını kaydırabilir. Bu yüzden her kısaltma turunun ardından bot ölçümünü yeniden yapmak açık işlerimizden biri; bunun nasıl yapıldığını Bir hayat simülasyonunu botlarla dengelemek yazısında anlattık.

Ayrıca bir kayıp var: atmosfer sahneleri bazen kısalık uğruna gidiyor. Bir bölümün tek duygusal "nefes" sahnesi varsa kısaltılarak kalmasına karar verdik; ama bu kural, atmosfer sahnelerinin bir kısmını kaybettiğimiz anlamına geliyor. Bunu bilerek kabul ettik.