Hayatı zarla değil seçimle kurmak

Oyunun ilk sürümünde meslek sistemi yoktu. "Meslek" tek bir doğru-yanlış değişkeninden ibaretti: çalışıyor ya da çalışmıyor. Kırk yıllık bir hayat tek bir bayrakla geçiyordu ve bu yüzden bütün hayatlar birbirine benziyordu.

Yeni kuralı tek cümleye indirdik: menüden meslek seçilmez.

Doktor olmak kazanılır

Otuz dört yaşındaki oyuncu "doktor olayım" diyemez. Doktor olmak; ilkokulda bir öğretmenin seni fark etmesiyle, ergenlikte fen lisesini seçmekle, on sekizinde bir yıl daha çalışmaya razı olmakla, yirmi dördünde uzmanlık sınavına girmekle kazanılır. Kuaför olmak da on beşinde okulu bırakıp dükkâna girmekle başlar.

Bunun bedelini baştan kabul ettik: bazı meslekler bazı hayatlara kapalıdır. Dağ köyünde doğmuş, on beşinde tarlaya girmiş bir çocuk doktor olamaz. Oyunun söylemek istediği şey de tam olarak bu.

Doğduğun yer kaderin değil. Ama faturasını sen ödersin.

Üç kaçış

Kapıyı tamamen kapatsaydık oyun "doğduğun yer kaderindir" derdi. Biz bunu söylemek istemiyoruz, o yüzden üç kaçış bıraktık:

1. Öğretmen fark etti. İlkokulda, yoksul ama zeki çocuğu görünür kılar; burs ve yatılı okul kapısını açar.
2. Burs ya da yatılı okul. Ergenlikte yer ve sınıf dezavantajını siler, akademik yolu açık tutar.
3. Geç kalkış. Yirmi beşle kırk arasında açıköğretim, geç üniversite, meslek değiştirme. Yavaş ve pahalı, ama var.

Acı ile kırgınlık arasındaki fark bu üç kapıda duruyor.

Beş kapı

Mesleğe giden yol, hayatın beş durağından geçiyor:

• İlkokul (7-12 yaş): Henüz meslek belirlenmiyor, ama hangi kapıların açık kalacağı belirleniyor. Öğretmen seni fark ediyor mu? Evde ders çalışacak bir yer var mı? Tarlada ya da dükkânda yardım ediyor musun?
• Ergenlik (13-17): Asıl çatal burası. Lise seçimi: fen lisesi, Anadolu, meslek lisesi, imam hatip, düz lise, açık lise ya da okulu bırakmak. Hangilerinin görüneceğini zekân, ailenin parası, yaşadığın yer ve önceki seçimlerin belirliyor.
• Genç yetişkinlik (18-29): Üniversite sınavı, bölüm, askerlik, staj, ilk iş. Mesleğin adı burada konuyor.
• Otuz-kırk dokuz: İş, para, aşk, çocuk. Meslek kendi olaylarını getiriyor: bir esnafa başka, bir memura başka sahne çıkıyor.
• Elli ve sonrası: Sigorta yılın ve yıpranmış bedenin hesabı çıkıyor. Kayıt dışı çalışan altmış beşinde çıplak kalıyor.

Her mesleğin bir kademesi var: çırak, kalfa, usta, kendi dükkânı. Sigortalı mı, kendi işi mi, yıllar içinde bedenine ne kadar borç yazdı; bunlar tek tek tutuluyor.

Hiç zar yok mu?

Tam öyle demiyoruz. Yetişkinliğe girerken oyun o ana kadar biriktirdiğin bayraklara bakıyor ve bir tabloda meslek arıyor. Tablonun satırlarının öncelikleri ve ağırlıkları var; iki mesleğe birden uyan bir hayatta ağırlık belirleyici oluyor. Bazı belirsiz durumlarda motor, hayatın tohumuna bağlı küçük bir kura da çekiyor.

Ama bu kura seçimlerini silmiyor. Tablo senin yaptıklarının üstünde çalışıyor; yapmadıklarının yerine bir şey uydurmuyor. Zar var, ama zarı atmadan önce masayı sen kuruyorsun.

Menüde olup hiç çıkmayan meslek

Bu sistemi kurmak bir şey, çalıştığını görmek başka. Mesleklerin otuz üçü de oyunda yazılı. Bot oyuncularla ölçtüğümüzde ilk turda otuz üç meslekten yalnız otuz biri çıkıyordu: fotoğrafçı ve işsiz mezun hiç çıkmıyor, polis bin küsur hayat içinde yalnızca bir kez çıkıyordu. Düzeltip tekrar ölçtük; otuz üçü de çıkıyor. Ölçümün ayrıntısını Bir hayat simülasyonunu botlarla dengelemek yazısında anlattık.

Sahneleri kısaltırken de bir kural koyduk: kesilen sahnenin bıraktığı iz başka bir yerde okunuyorsa kaybolmaz, kalan bir seçeneğe taşınır. Çünkü bir sahneyi kısaltmak, bir meslek kapısını da yanında götürebilir.